Waarom de Aziatische hoornaar ons allemaal aangaat
Op een zachte septemberochtend staat Jan, een imker met eelt op zijn handen en honing in zijn hart, voor zijn bijenkasten.
Normaal is dit het uur waarop zijn bijen bruisen als een dorpsplein op marktdag. Werksters vliegen af en aan. Stuifmeelklompjes aan de pootjes. Een zacht gezoem dat je niet alleen hoort, maar ook voelt.
Maar vandaag is alles anders. De vliegplank is stil. Niet doodstil, maar gespannen stil. Alsof het volk de adem inhoudt. En dan duikt ze op....
Een donkere schim in de lucht. Hangend als een helikoptertje voor de kast. Geel-oranje pootjes. Donker lijf. Rustig. Zeker. Wachtend.
De Aziatische hoornaar.
Niet zomaar een grote wesp. Niet zomaar een nieuw insect in de tuin. Maar een rover die geleerd heeft dat bijenkasten een makkelijk buffet zijn. En precies daar begint het verhaal.
Een rover met een slim plan
De Aziatische hoornaar, Vespa velutina, werkt niet roekeloos. Ze bouwt haar jaar slim op.
In het voorjaar begint alles klein. Eén koningin zoekt een beschutte plek: een schuurtje, carport, haag of afdakje. Daar maakt ze een primair nest, vaak op ooghoogte. Eerst zo groot als een golfbal, later misschien als een kleine meloen.
Wie zo’n nest vroeg vindt, voorkomt veel ellende.
Want in de zomer verandert het spel. Dan verhuist de kolonie vaak naar een secundair nest hoog in een boom. Soms meer dan tien meter boven de grond. Tegen de tijd dat de bladeren vallen en wij het nest zien hangen als een grauwe skippybal, zijn er vaak al duizenden hoornaars actief geweest.
Daarom zeggen ervaren imkers altijd hetzelfde: vroeg kijken is beter dan laat bestrijden.
Wat gebeurt er voor de kast?
Een Aziatische hoornaar jaagt niet alleen door bijen te pakken. Ze doet iets dat misschien nog verraderlijker is: ze zet druk op het hele volk.
Ze hangt voor de kast. Pakt bijen uit de lucht. Komt terug. En nog eens.
Na een tijdje durven bijen minder goed uit te vliegen. Dat noemen we foerageerverlamming. De bijen blijven binnen, terwijl buiten de nectar en het stuifmeel wachten.
En een volk dat niet vliegt, haalt minder eten.
Minder eten betekent minder broed, minder winterbijen, minder honing en uiteindelijk een zwakker volk. Soms verhongert een volk niet omdat er niets te halen was, maar omdat het niet meer durfde te halen.
Dat is het venijnige aan deze rover.
Het gaat niet alleen om honingbijen
Als imker kijken we natuurlijk eerst naar onze bijen. Dat is logisch. We kennen onze volken. We zien wanneer ze sterk zijn, wanneer ze kwakkelen en wanneer er iets niet klopt.
Maar de Aziatische hoornaar jaagt breder.
Uit onderzoek blijkt dat een flink deel van het dieet ook bestaat uit wilde bestuivers: wilde bijen, zweefvliegen, vlinders en andere insecten. Genoemde onderzoeken schatten dat ongeveer 33 tot 50 procent van de prooien uit zulke andere insecten kan bestaan.
En dat maakt het probleem groter dan de bijenstand want wilde bestuivers zijn geen bijzaak. Ze bestuiven bloemen, struiken, fruitbomen en gewassen. Ze zijn voedsel voor vogels en vleermuizen. Ze houden het landschap levend.
Als je daar druk op zet, raakt dat de hele keten.
De schade zie je niet altijd meteen
Bij bijen kun je schade soms tellen. Minder honing. Zwakkere volken. Meer uitval maar in de natuur is schade vaak stiller.
Een boomgaard waar minder bestuiving plaatsvindt. Een stuk berm waar minder vlinders vliegen. Een fruitteler die ziet dat rijpe druiven of vijgen worden aangevreten. Een gemeente die steeds vaker nesten moet laten verwijderen.
In Zuid-Europa zijn die problemen al duidelijker zichtbaar. Onderzoek toont forse jaarlijkse schadebedragen voor landen als Frankrijk, Spanje en Italië aan. Daarbij gaat het om schade aan imkerij, bestuiving, fruitteelt en bestrijdingskosten.
Voor Nederland is de discussie nog volop gaande. Sommige onderzoeken zeggen: het valt mee. Andere deskundigen waarschuwen juist dat we dezelfde kant op kunnen gaan als Frankrijk en Spanje wanneer we te laat reageren.
En als bijenboertje zeg ik dan: wacht niet tot de stal in brand staat om te controleren of er rook is.
Is de Aziatische hoornaar gevaarlijk voor mensen?
Een hoornaar vliegt niet door de straat met het plan om mensen aan te vallen. Dat beeld klopt niet maar bij het nest is het een ander verhaal.
Een volk verdedigt zijn nest fel als het verstoord wordt. En juist primaire nesten zitten soms op plekken waar mensen zomaar dichtbij komen: in een haag, schuurtje, carport of tuinrand.
Denk aan iemand die de heg snoeit. Een kind dat een bal zoekt. Een hovenier die een struik openknipt. Een imker die langs een boomrand loopt.
Voor de meeste mensen is een steek pijnlijk. Voor mensen met een allergie kan het levensgevaarlijk zijn. Meerdere steken kunnen ook bij niet-allergische mensen ernstige klachten geven.
Daarom is de boodschap simpel: zie je een mogelijk nest, blijf weg en meld het. Ga niet zelf prikken, slaan, spuiten of stoken.
Vallen: nuttig, maar met verstand
Over vallen wordt veel gesproken. En terecht.
Een val vangt niet alleen Aziatische hoornaars. Er kan bijvangst zijn van andere insecten. Dat is een serieus nadeel.
Maar het rapport maakt ook duidelijk dat gerichte inzet van vallen wél nuttig kan zijn voor monitoring. Dus niet overal lukraak potjes ophangen, maar gericht werken: bij verdachte plekken, rond meldingen, in haardgebieden en met controle door mensen die weten wat ze doen.
De kunst is niet: zoveel mogelijk vangen.
De kunst is: zo slim mogelijk vinden.
Want het echte doel is het nest vinden. Dáár zit de rem op de groei.
Nieuwe technieken geven hoop
Vroeger was een nest zoeken vaak monnikenwerk. Kijken, wachten, richting bepalen, nog eens kijken. Soms dagenlang. Tegenwoordig komen er betere methodes bij.
Denk aan radio-tracking, waarbij een gevangen werkster een klein zendertje krijgt en terugvliegt naar het nest. Denk aan drones met warmtecamera’s. Denk aan meldapps waarbij foto’s sneller beoordeeld worden. Denk aan gerichte monitoring in plaats van massale vallen.
Volgens het rapport kunnen zulke technieken zoekwerk versnellen, kosten verlagen en bestrijding veiliger maken. Vooral nesten hoog in bomen zijn met drones of gespecialiseerde teams beter bereikbaar dan met improvisatie.
Dat is belangrijk. Want hoe eerder een nest gevonden wordt, hoe kleiner het nest meestal is en hoe lager de risico’s zijn.
Kunnen natuurlijke vijanden het oplossen?
Dat zou mooi zijn.
De Aziatische hoornaar maakt grote kolonies. Eén nest kan duizenden individuen bevatten en later nieuwe koninginnen voortbrengen. Europese predatoren pakken vooral losse werksters of eten uit verlaten nesten. Dat helpt lokaal een beetje, maar het stopt de opmars niet. Toch ben ik "bevriend" geraakt met de Europese Hoornaar, ze mogen in de buurt van mijn bijenstanden leven en af en toe een bij pakken. Ze bestrijden de AH namelijk ook...
Maar toch: de natuur doet iets, maar niet genoeg.
Daarom blijft menselijk ingrijpen nodig, zeker in gebieden waar de soort nog beheersbaar is.
Wat kan jij doen als imker of natuurliefhebber?
Begin met kijken.
Niet paniekerig, maar aandachtig. Leer het verschil tussen de Aziatische hoornaar, de Europese hoornaar en gewone wespen. Kijk in het voorjaar naar beschutte plekken rondom huis, stal, schuur en tuin. Let in de nazomer op jaaggedrag voor bijenkasten.
Zie je een verdachte hoornaar of een nest? Maak een foto op veilige afstand en meld het via het officiële meldpunt in jouw regio. Raak een nest niet aan.
Voor imkers geldt: observeer de vliegplank. Zie je herhaaldelijk hoornaars jagen, noteer tijdstip, vliegrichting en gedrag. Samen met andere imkers kan zulke informatie helpen om nesten sneller te lokaliseren.
En misschien wel het belangrijkste: praat erover zonder sensatie. Geen paniekverhalen, maar ook geen wegwuiven.
De Aziatische hoornaar vraagt om nuchtere waakzaamheid.
De les van Bijenboertje
Aan het einde van die septemberochtend blijft Jan nog even bij zijn kasten staan. Hij ziet één hoornaar verdwijnen over de heg. Dan nog één. Steeds dezelfde richting op. Hij pakt zijn notitieboekje. Niet boos. Niet bang. Wel wakker.
Want dat is wat goede imkers doen.
Ze kijken. Ze leren. Ze handelen op tijd.
De Aziatische hoornaar is geen monster uit een sprookje. Maar ook geen onschuldig beestje dat we maar moeten laten gaan. Het is een invasieve rover die druk zet op honingbijen, wilde bestuivers, fruitteelt en soms zelfs de veiligheid van mensen.
En zoals zo vaak in de imkerij geldt:
"Wie vroeg ziet, hoeft later minder hard te vechten."